Muzeum w Gliwicach

Zamek Piastowski

Szanowni Państwo, informujemy, że ze względu na organizację forum Dom Pamięci Żydów Górnośląskich 21 listopada 2019 r. będzie niedostępny dla zwiedzających. Za utrudnienia przepraszamy.
DZISIAJ JEST
Piątek, 15 listopada
GODZINY OTWARCIA
Poniedziałek: nieczynny
Wtorek: 09:00 - 15:00
Środa: 09:00 - 16:00
Czwartek: 10:00 - 16:00
Piątek: 10:00 - 16:00
Sobota: 11:00 - 17:00
Niedziela: 11:00 - 16:00
Poniedziałek: Wtorek: Środa: Czwartek: Piątek: Sobota: Niedziela:
nieczynny 09:00 - 15:00 09:00 - 16:00 10:00 - 16:00 10:00 - 16:00 11:00 - 17:00 11:00 - 16:00

Zamek Piastowski

Zamek Piastowski – jest jednym z najstarszych obiektów w mieście. Gotycką budowlę sięgającą początkami XIV wieku łączyć należy z powstaniem w Gliwicach murów obronnych. Obecny kształt obiekt zyskał w wyniku przebudowy w XVI wieku, dokonanej przez ówczesnego dzierżawcę miasta Fryderyka Cetrycza. W ciągu następnych stuleci budowla spełniała różne funkcje. Była arsenałem, więzieniem, a nawet folwarkiem. Od XVI wieku do 1945 roku z obiektem związana była nazwa dwór Cetrycza (Zettritz Hof). Po 1945 roku zaczęto używać nazwy „zameczek”, a w 1983 roku „Zamek Piastowski”. W latach 2005-2008 miała miejsce rewitalizacja obiektu z udziałem środków Unii Europejskiej i budżetu państwa w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR). Najistotniejszą częścią projektu rewitalizacji był remont i modernizacja sal wystawowych oraz przygotowanie stałej wystawy obejmującej pradzieje ziemi gliwickiej i historię miasta, zatytułowanej „Gliwice – miasto wielu kultur”.

 

Zbiory

Zamek Piastowski jest siedzibą dwóch działów: archeologii i historii. Skupione tu eksponaty to przede wszystkim pamiątki cechowe z XVII-XVIII wieku, pamiątki z okresu powstań śląskich i plebiscytu, działalności Związku Polaków w Niemczech, a także bogata kolekcja fotografii (XIX i XX wieku) stanowiąca dokumentację ikonograficzną miasta i górnośląskich obiektów przemysłowych. Atrakcją zbioru są militaria, w tym broń z dawnej Japonii – zbroje i miecze samurajskie, miecze chińskie i koreańskie.

 

Zbiory archeologiczne to przede wszystkim najcenniejszy i najliczniejszy zbiór naczyń, narzędzi i ozdób z wykopalisk na cmentarzysku kultury łużyckiej w Świbiu (gminie Wielowieś). Znaleziska średniowieczne i wczesnośredniowieczne z obszaru Starego Miasta w Gliwicach, wzgórza zamkowego w Toszku oraz grodziska w Pławniowicach. Ponadto liczne narzędzia krzemienne i kamienne z epoki kamienia, wyroby z brązu i żelaza kultury łużyckiej.

 

Historia Zamku Piastowskiego

W średniowiecznych miastach zamek książęcy był obok kościoła parafialnego i umocnień miejskich jedną z najważniejszych budowli grodzkich. Tak z pewnością było także w Gliwicach. Niewątpliwie zamek znajdował się w obrębie murów miejskich, a więc na obszarze obecnego Starego Miasta, ale jego lokalizacja nie jest pewna.

Zamek w Gliwicach powstał najpewniej wraz z murami miejskimi i innymi fortyfikacjami w połowie XIV wieku. Jego budowniczym był książę Siemowit, który panował w mieście od ok. 1337 roku i jako jedyny nosił w tym czasie przydomek „księcia gliwickiego”. W związku z tym, że Gliwice stanowiły jego jedyną domenę, był zainteresowany ich rozbudową.

Przypuszcza się, że pierwotny zamek rozciągał się na przestrzeni ok. 120 metrów w rejonie plebanii kościoła pw. Wszystkich Świętych i Bramy Raciborskiej. Zachowane do chwili obecnej w piwnicach plebanii stropy kamienne o zarysie ostrołukowym potwierdzają jej średniowieczne pochodzenie. Wielkość piwnic świadczy zaś o tym, że musiało to być coś więcej niż tylko budynek pomocniczy tutejszej parafii. Fakt ten staje się tym bardziej znaczący, gdy porównamy wielkość innych działek miejskich które były dość małe, z ogromem działki obecnego probostwa.

W latach 1430-1431 Gliwice stały się jednym z głównych bastionów husytyzmu na Śląsku. Tutejszy zamek znajdujący się w rejonie Bramy Raciborskiej stał się wówczas siedzibą przywódcy husytów, Zygmunta Korybutowicza. Po zdobyciu miasta przez wojska katolickie książęta oleśniccy wygnali husytów z Gliwic i najpewniej zniszczyli gliwicki zamek.

Po zniszczeniach okresu husytyzmu miasto podjęło trud przywrócenia zniszczonej zabudowy, a zwłaszcza obwarowań miejskich niezbędnych dla bezpieczeństwa w okresie średniowiecza i czasów nowożytnych. Nie wiadomo jak potoczyły się dalsze losy zniszczonego zamku, ale najpewniej został on tylko częściowo odbudowany. W części tej w połowie XV wieku najpewniej rezydował Jan IV, tytułujący się także „księciem gliwickim”.

Przypuszcza się, że przebywał on w obiekcie zwanym domem „Jeruzalem”, a kojarzonym z dawnym zamkiem. W 1470 roku Jan IV przekazał tę budowlę w użytkowanie na domostwo dla wikarych tutejszego kościoła parafialnego. Pozostałości dawnego zamku najprawdopodobniej wykorzystał do zbudowania swojej siedziby w Gliwicach w połowie XVIII wieku – hrabia Welczek. Obecne budynki w rejonie domniemanej lokalizacji pierwotnego zamku w Gliwicach przy ul. Dolnych Wałów i Plebańskiej pochodzą z XVIII i XIX wieku.

Budowla znana dzisiaj jako Zamek Piastowski przy ul. Pod Murami 2 (obecny Oddział Muzeum w Gliwicach) to występujący w gliwickich źródłach od XVI wieku Dwór Cetrycza. Obiekt ten uzyskał obecny kształt w wyniku wielokrotnej przebudowy. Poszczególne jego części różnią się między sobą rodzajem zastosowanej cegły i wątku jej ułożenia oraz stosowanym detalem, między innymi w nadprożach okiennych i drzwiowych. Grzegorz Rendchen wyróżnia pięć faz rozbudowy obiektu.

 

Etap I – obiekt powstał wraz z murami obronnymi w połowie XIV wieku, jako dwie baszty połączone ze sobą ścianą kurtynową i drewnianą galerią. W przeciwieństwie do większości baszt gliwickich powstałych na planie litery „U” tutejsze baszty zbudowano na planie kwadratu. W średniowieczu prawdopodobnie pełniły rolę arsenału miejskiego.
Etap II – w latach 1558-1561 przebudowy obiektu dokonał ówczesny dzierżawca miasta, Fryderyk von Cetrycz. Pomiędzy istniejącymi już wcześniej basztami zbudowano dwukondygnacyjny budynek z cegły z pięcioma osiami okien. Adaptowano parter i piętro baszty zachodniej. Jednospadowy dach przylegał do muru obronnego. Budynek nie był podpiwniczony.
Etap III – w drugiej połowie XVIII wieku dokonano obniżenia murów obronnych do ok. 7 metrów, co pozwoliło na dalszą przebudowę obiektu. Dokonano całkowitej przebudowy baszty zachodniej. Dotychczasową basztę obniżono, ale powiększono wzdłuż osi północ-południe i przebudowano na planie prostokąta. Nowe skrzydło przekryto dwuspadowym dachem, podobnie jak przestrzeń między basztami. Jakość wykończenia wskazuje, że w tym czasie obiekt pełnił funkcje mieszkalne.
Etap IV – w połowie XIX wieku w miejsce rozebranej baszty średniowiecznej wzniesiono wzorowane na skrzydle zachodnim, nowe wschodnie skrzydło obiektu (obecnie znajduje się tu główne wejście do zamku). W wyniku tej przebudowy zniszczeniu uległ wschodni fragment dworu Cetryczów. Okna tej części były znacznie węższe niż obecnie. Nowe podpiwniczone skrzydło wraz z trzecią kondygnacją środkowej części budynku wymurowano z cegły w wątku kowadełkowym.
Etap V – w latach 1952-1959 rozebrano przybudówki gospodarcze od strony zachodniej, a przebudowane wnętrze zamku zaadaptowano na potrzeby muzealne. Baszta stanowiąca fragment skrzydła zachodniego zwieńczona została czwartą kondygnacją przekrytą stromym czterospadowym dachem. W 1960 roku w tak przebudowanym obiekcie zorganizowano stałe wystawy: archeologiczną i historyczną.
Od XVI wieku aż do 1945 roku obiekt nazywano Dworem Cetrycza (Zettritz Hof) i użytkowano jako arsenał miejski, folwark, magazyn i więzienie. Po 1945 roku jego nazwę zmieniono na Zameczek, a w roku 1983 na Zameczek Piastowski. W obiekcie trzykrotnie przeprowadzano generalne remonty, w latach: 1956-1959, 1984-1988 i 2005-2008.

 

Podczas ostatniego remontu obiekt był miejscem najbardziej radykalnych zmian spośród wszystkich oddziałów Muzeum po 1989 roku. Realizowany projekt pod nazwą „Rewitalizacja Zamku Piastowskiego” współfinansowany był przez Unię Europejską i budżet państwa w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR).

Zadanie to obejmowało: remont techniczny budynku i jego obejścia, zorganizowanie w nim nowych wystaw stałych oraz stworzenie na parterze Centrum Informacji Kulturalnej i Edukacji Regionalnej. Obiekt został ponownie w pełni udostępniony publiczności 21 września 2008 roku podczas VI GDDK.

Dzięki poczynionym inwestycjom Zamek Piastowski w znaczący sposób odnowił swoją ofertę działań edukacyjnych i popularyzatorskich, a także stał się ważnym punktem  informacji kulturalnej na mapie Gliwic. W budynku swą siedzibę mają działy: Historii i Dokumentacji Mechanicznej oraz Archeologii.

Damian Recław

 

Zamek Piastowski na starych fotografiach

Zamek Piastowski 2012

Zamek Piastowski 2012

/