Szanowni Państwo, prosimy o zapoznanie się z zasadami zwiedzania Muzeum w czasie obowiązywania stanu epidemii. Dziękujemy!
Broszka „Pan Twardowski”, srebro, emalia, projekt Henryk Grunwald przypuszczalnie przed 1939 r., realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; broszka posiada znaki imienne twórców oraz napis „MADE IN POLAND”; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech T

Broszka „Pan Twardowski”, srebro, emalia, projekt Henryk Grunwald przypuszczalnie przed 1939 r., realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; broszka posiada znaki imienne twórców oraz napis „MADE IN POLAND”; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech T

Broszka „Syrenka Warszawska”, srebro, projekt Henryk Grunwald, realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; oprócz imienników twórców broszka posiada napis „MADE IN POLAND”; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Broszka „Syrenka Warszawska”, srebro, projekt Henryk Grunwald, realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; oprócz imienników twórców broszka posiada napis „MADE IN POLAND”; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Brosza "Drzewo z dudkami", srebro, projekt Henryk Grunwald ok. 1938 r., realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Brosza "Drzewo z dudkami", srebro, projekt Henryk Grunwald ok. 1938 r., realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Zawieszka z postacią kobiety w stroju ludowym, srebro, autor Mamert Celmiński, 1974 r., zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Zawieszka z postacią kobiety w stroju ludowym, srebro, autor Mamert Celmiński, 1974 r., zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Brosza „Osty”, nowe srebro (alpaka), autor Mamert Celmiński, lata 1948–1949, zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Brosza „Osty”, nowe srebro (alpaka), autor Mamert Celmiński, lata 1948–1949, zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski

Zawieszka „Woźnica”, srebro, autor Mamert Celmiński, 1974 r., zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. z archiwum Muzeum w Gliwicach

Zawieszka „Woźnica”, srebro, autor Mamert Celmiński, 1974 r., zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. z archiwum Muzeum w Gliwicach

/

Mistrzowie polskiej biżuterii artystycznej

TERMIN 07-30 maja 2020
Na Facebookowej podstronie "Biżuteria w zbiorach Muzeum w Gliwicach" rozpoczynamy prezentację twórczości mistrzów polskiej biżuterii artystycznej. 30 kwietnia przedstawione zostały prace Henryka Grunwalda. Data ta jest nieprzypadkowa. Artysta ten uczestniczył w pokazie sztuki, rzemiosła i przemysłu polskiego na słynnej Wystawie Światowej w Nowym Jorku otwartej właśnie 30 kwietnia 1939 r. Pawilon Polski został otwarty 3 maja. Niebawem przyliżone zostaną prace kolejnych twórców - Józefa Fajngolda, Mamerta Celmińskiego, Olgierda Vetesco oraz Jadwigi Zaremskiej z domu Pruszkowskiej i Jerzego Zaremskiego. Zapraszamy do odwiedzania podstrony "Biżuteria w zbiorach Muzeum w Gliwicach" na FB, zapoznawania się z informacjami przygotowywanymi przez Annę Kwiecień, kierownik Działu Sztuki i Rzemiosła Artystycznego Muzeum w Gliwicach, a także do dołączania do grupy dyskusyjnej "Grupa Biżuteria w zbiorach...". I oczywiście do podziwiania biżuterii!
 
 
 
(Brosza „Lajkonik”, srebro, projekt Henryk Grunwald, realizacja Stefan Chmielecki w latach 1945–1955; zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski)
 
Henryk Grunwald (1904–1958) – malarz, rysownik, metaloplastyk, złotnik, także poeta. Przed wojną studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie (od 1932 r. Akademia Sztuk Pięknych ). Technik warsztatowych, sztuki tworzenia w metalu uczył się w pracowni Karola Stryjeńskiego i Mieczysława Kotarbińskiego, w pracowni tej został asystentem do lat 30., z przerwą na wyjazd stypendialny do Paryża. Po 1945 r. projektował metalowe elementy wystroju wnętrz (kraty, balustrady, obudowy grzejników, świeczniki, kinkiety) dla budynków rządowych, Filharmonii Narodowej ambasad polskich w Berlinie i Pekinie. Jest autorem projektu krat w arkadach Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Biżuterię autorską zaprezentował po raz pierwszy publicznie w 1938 r., kontynuował tę dziedzinę twórczości w latach 1945-1955. Po 1945 r. projekty Grunwalda były realizowane przez grawerów – Stefana Chmieleckiego i Wojciecha Jurkowskiego. W latach pięćdziesiątych odbiorcami tych prac była Cepelia oraz ambasady. Brosze, wisiory były wyrobami o charakterze pamiątkarskim na wysokim poziomie artystycznym. Henryk Grunwald był także członkiem komisji zatwierdzających projekty biżuterii w spółdzielni ORNO. Projekty Grunwalda cechuje graficzność, stosowanie prostych technik warsztatowych, ornamentyki ludowej oraz stylizacje właściwe stylowi Art Déco. Przedstawienia w biżuterii nawiązują do wątków ludowo-baśniowo-literackich. Henryk Grunwald był wielkim zwolennikiem połączenia rzemiosła artystycznego ze sztuką, co w znacznym stopniu zrealizował poprzez swoją twórczość. Wszystkie prezentowane prace ze zbiorów Muzeum w Gliwicach zostały zakupione w latach 1972, 1973 i 1980 u rodziny artysty.
 
 
 
(Broszka „Żaglówka”, nowe srebro (alpaka), autor Mamert Celmiński, 1948–1949, podarowana przez autora Muzeum w Gliwicach w 1975 r., fot. Wojciech Turkowski)

Mamert Celmiński (1906–1976), w 1939 r. ukończył studia w ASP w Warszawie, tworzeniem biżuterii zajął się po 1945 r. Jego prace są wykonane prostymi technikami warsztatowymi. W swoich broszkach i zawieszkach przetworzył motywy ludowe – zaczerpnięte z wycinanek, stroju, kowalstwa. Zawieszki te były wykonywane ze srebra lub (te wcześniejsze) z alpaki. Inne jego obiekty cechuje oszczędność ornamentu i geometryzacja form. Muzeum w Gliwicach pozyskało prace bezpośrednio u autora w latach 70., niektóre zostały podarowane przez artystę.

Mistrz filigranu – Franciszek Horak

Franciszek Horak (1906–1976) urodził się w Roztropicach na Śląsku Cieszyńskim (gmina Jasienica). Był mistrzem cechowym, swój zakład prowadził w Cieszynie od 1926 r., po wojnie współpracował z Cepelią. Wykształcił trzech uczniów. Horak wykonywał zarówno srebrne ozdoby do ludowego stroju cieszyńskiego jak i biżuterię uniwersalną. Jak podkreślają badacze, elementy ozdobne stroju ludowego (m.in. bogate pasy do strojów kobiecych, hoczki do żywotków, spinki do koszul, guziki, naszyjniki tzw. orpanty), wyrabiane już od XIX wieku, były inspirowane historycznie biżuterią szlachecką i mieszczańską, która została przetworzona stylistycznie i zaadaptowana do stroju ludowego w zamożnym regionie cieszyńskim. Motywy inspirowane ozdobami stroju cieszyńskiego (także i góralskiego) stały się popularne i były chętnie noszone w okresie fascynacji zdobnictwem ludowym w latach 60. i 70. XX w. Oprócz ozdób stroju, biżuterii Horak wykonał również m.in. insygnia władzy rektorskiej dla Uniwersytetu Śląskiego, biżuterię do strojów ludowych dla zespołów pieśni i tańca „Śląsk” oraz ,,Mazowsze”. Muzeum w Gliwicach dwukrotnie nabyło wyroby Franciszka Horaka – najpierw do działu etnografii, następnie do działu sztuki. Na początek prezentujemy prace pozyskane dla działu sztuki w 1974 r.: zakupione w Spółdzielczym Zrzeszeniu Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Czechowicach-Dziedzicach oraz wykonane przez Franciszka Horaka specjalnie na zamówienie Muzeum w Gliwicach w 1974 r. z dostarczonego przez muzeum srebra. Są one wykonane ze srebra próby 0,875. i niektóre częściowo pozłacane. Część z ażurowych kompozycji posiada złocone tła (filigran podkładany).

Brosza, srebro częściowo pozłacane,
autor Franciszek Horak, 1974 r.,
zbiory Muzeum w Gliwicach,
fot. Wojciech Turkowski

Joanna Jankowska-Szydłowska (1908–1994)

Joanna Jankowska-Szydłowska (1908–1994), artysta plastyk, złotnik. Była absolwentką Państwowego Instytutu Robót Ręcznych w Warszawie i Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie. Interesowała się teatrem, była harcerką. W czasie okupacji niemieckiej, jako więźniarka obozu w Ravensbrück, była w grupie osób na których dokonywano zbrodniczych doświadczeń medycznych. Po wojnie mieszkała w Lublinie, gdzie zajmowała się wyrobem srebrnej biżuterii i metaloplastyką (jej autorstwa jest znak kawiarni „Czarcia Łapa” na Starym Mieście w Lublinie). Wszystkie prace znajdujące się w zbiorach Muzeum w Gliwicach zostały zakupione w 1975 r. bezpośrednio u autorki. Poza pierścieniem z malachitem powstały jako repliki autorskie wcześniejszych prac – zostały wykonane przez artystkę na zamówienie muzeum.

 

Broszka „Bluszczyk kurdybanek”, srebro (pr. 0,940), malachit, autor Joanna Szydłowska, 1974 r. – replika pracy z 1949 r., zbiory Muzeum w Gliwicach,
fot. Wojciech Turkowski

Jadwiga i Jerzy Zaremscy

Jadwiga Zaremska z domu Pruszkowska (1914–1997), złotniczka, malarka, w latach 1932–1936 kształciła się w Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych i Malarstwa w Warszawie, następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w pracowni malarstwa u stryja Tadeusza Pruszkowskiego. W 1945 r. wyjechała do Opola, gdzie poznała i poślubiła Jerzego Zaremskiego (1919–1986). Okres „opolski” w działalności małżeństwa trwał do ok. 1948 r. Zaremscy byli twórcami samodzielnymi, prowadzącymi własna pracownię, współpracowali z instytutem Wzornictwa Przemysłowego (IWP), Cepelią, Desą oraz ZPAP (Związkiem Polskich Artystów Plastyków).

Twórczość Jadwigi i Jerzego Zaremskich została bogato omówiona w literaturze, katalogach wystaw i periodykach fachowych – na końcu podajemy linki do strony na której obszernie omówiono życiorysy złotników, ich działalność, osiągnięcia, wystawy, nagrody.
Jadwigę i Jerzego Zaremskich uważa się prekursorów polskiej powojennej szkoły srebra, którzy przyczynili się do uznania złotnictwa za samodzielną, pełnoprawną dziedzinę sztuki. Za bardzo ważny moment uważa się pierwszą indywidualną wystawę ich prac, która miała miejsce w 1962 r. w warszawskiej Zachęcie. W archiwach Zachęty zachował się krótki film, w którym poświęcono uwagę ekspozycji i twórcom oraz katalog wystawy ze wstępem Ireny Huml:

http://www.repozytorium.fn.org.pl/?q=en/node/10376
 
 
Trudna sytuacja w czasach po 1945 r., brak możliwości zdobycia edukacji rzemieślniczej z zakresu złotnictwa, brak dostępu do specjalistycznych narzędzi, trudności w pozyskaniu srebra (zwłaszcza dla twórców niezrzeszonych), wpłynęły niewątpliwie na rodzaj tworzonych prac w tym okresie, jak i w pierwszych latach działalności warszawskiej. Podkreśla się stosowanie prostych technik, które umożliwiły kształtowanie form z wykorzystaniem motywów ludowych, zaczerpniętych z kowalstwa. Pierwsze prace są surowe, niektóre nawet „archeologiczne”, czasami srebro jest połączone ze zwykłym szkłem lub kamieniami polnymi. Nie to wydaje się jednak najistotniejsze. W twórczości Zaremskich biżuteria zaczyna być traktowana jak mały obiekt rzeźbiarski – przestrzenny, przemyślanie zakomponowany, z wykorzystaniem materii i przestrzeni (ażurów). Mniej istotna staje się technika – ta służy kreacji artystycznej. Pokolenie młodszych złotników krytykuje później te niedoskonałości warsztatowe i przypadkowość, lecz nie należy także zapominać o odbiorcy i jego upodobaniach – czasami doskonałe, wyważone dzieło, w tym przypadku złotnicze, będące modelowym w połączeniu perfekcyjnej techniki z wizją, staje się schematyczne i zawisa w próżni, ciesząc zmysły jedynie ich autora (konstruktora) lub niektórych krytyków sztuki. Kunszt pojmowany jako doskonała umiejętność warsztatowa pozostanie pierwszorzędnym zawsze dla wytworu rzemiosła artystycznego, ale czy dla sztuki?
Muzeum w Gliwicach posiada 40 prac Jadwigi i Jerzego Zaremskich. Zostały zakupione u autorów w latach: 1974, 1975, 1978, 1983.

Wszyscy synowie Jadwigi i Jerzego Zaremskich są złotnikami: Tomasz ur. 1946 r., Marcin, ur. 1951 r., Łukasz ur. 1954, a także żona Łukasza Ewa Zaremska-Czarny (Ewa Czarnota-Czarny) oraz wnuk Antoni (ur. 1974 r.). Ich prace także znajdują się w zbiorach muzeum gliwickiego, lecz autorzy wybrali własne drogi twórczości.

Twórczość Jadwigi i Jerzego Zaremskich została obszernie omówiona m.in. na stronie „Biżuteria artystyczna w Polsce”:
 
 

 

 

Broszka, srebro, koral, autorzy Jadwiga i Jerzy Zaremscy, Opole, 1948 r., unikat,
zbiory Muzeum w Gliwicach,
fot. Wojciech Turkowski

Danuta i Szczęsny Kobielscy

Projektantką większości prac, które zobaczymy na Biżuteria w zbiorach Muzeum w Gliwicach była Danuta Kobielska, natomiast wykonawcą (do 2009 r.) głównie mąż Szczęsny.

Danuta Kobielska z domu Sznajder (1922–2013) – inżynier architekt, plastyczka, złotniczka. Brała udział w Powstaniu Warszawskim jako łączniczka, po wojnie pracowała w Biurze Odbudowy Stolicy, w 1951 r. ukończyła Wydział Architektury Uniwersytetu Warszawskiego, przez parę lat pracowała w wyuczonym zawodzie. Od 1952 r. była członkinią Stowarzyszenia Architektów Polskich (SARP) Oddział Warszawa, od 1962 r. członkinią Związku Polskich Artystów Plastyków (ZPAP). W 1959 r. podjęła pracę w spółdzielni ORNO, gdzie pracował już mąż Szczęsny. W ORNO była projektantką, mąż był wykonawcą jej projektów. W spółdzielni wykonała ok. 500 projektów do realizacji i znacznie więcej dla klientów indywidualnych. Jak wspominała, w ORNO nauczyła się technik złotniczych, które ułatwiły jej późniejszą działalność. Od 1964 r. małżonkowie zakończyli pracę w ORNO i zaczęli tworzyć już we własnej, przygotowywanej wcześniej pracowni w Warszawie. Po nabyciu uprawnień Ministra Kultury i Sztuki potwierdzających status artysty plastyka – przez Danutę już w 1961 r. i nieco później przez Szczęsnego, ich prace po rozpoczęciu samodzielnej działalności mogły być znakowane imiennikami autorskimi. Na wyrobach można wyróżnić trzy cechy imienne: "SK", "DK” i „KOBIELSCY”. Od 1964 r. Danuta Kobielska nadal była głównie projektantką, ale i realizatorką, natomiast autorem większości prac wykonawczych był mąż Szczęsny. Małżeństwo współpracowało ze spółdzielnią „Plastyka” i Wytwórnią Wyrobów Jubilerskich w Warszawie. Po śmierci męża Szczęsnego w 2009 r. Kobielska kontynuowała działalność samodzielnie.
Danuta i Szczęsny Kobielscy brali udział w licznych konkursach, przeglądach polskich i międzynarodowych oraz wystawach indywidualnych i zbiorowych – polskich oraz zagranicznych, m.in. we Włoszech, wielokrotnie w Niemczech (w Monachium, Hanau), Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii. Znaczącą wystawą która potwierdziła artystyczną jakość twórczości Kobielskich była Pierwsza Ogólnopolska Wystawa Biżuterii Artystycznej w Domu Artysty Plastyka w Warszawie, w 1968 r. Równie ważną była indywidualna ekspozycja prac własnych w 1981 r. „Danuta i Szczęsny Kobielscy : biżuteria z lat 1962-1979” w Centralnym Biurze Wystaw Artystycznych „ Zachęta” w Warszawie
W 1972 r. Muzeum w Gliwicach nabyło sześć prac Danuty i Szczęsnego Kobielskich z okresu ORNO, w 1977 r. zakupiono do zbiorów bezpośrednio od autorów 2 prace unikatowe, które zostały wykonane w latach 1974–1975 (wisior „Serce” oraz pierścień). W 1977 r, w legnickim salonie DESY zakupiono słynną unikatową broszkę z muszlą.
W 2001 roku w Muzeum w Gliwicach pojawił się niezwykły gość – Danuta Kobielska, która przyjechała aby podarować do naszej kolekcji kilkadziesiąt własnych prac z lat 1962–1986! Artystka postanowiła podzielić swój zbiór i podarować prace według własnego uznania czterem muzeom polskim: Muzeum Narodowemu w Warszawie, Muzeum Sztuki Złotniczej w Kazimierzu Dolnym, Muzeum Zamkowemu w Malborku oraz Muzeum w Gliwicach. Otrzymaliśmy wówczas w darze 73 wyroby – pierścienie, broszki, naszyjniki. Była to wspaniała okazja dla kustoszy działu sztuki do przeprowadzenia rozmów z artystką na temat Jej twórczości. W 2004 r. muzeum gliwickie zorganizowało wystawę prac Danuty Kobielskiej, wystawie towarzyszył katalog (kuratorem wystawy i autorką katalogu była Elżbieta Dębowska). Ponownie dziękujemy w tym miejscu artystce za wspaniały dar – dar od serca dla naszego Muzeum!

Prace Danuty i Szczęsnego Kobielskich – wspólne i te samodzielnie realizowane przez autorkę, przeszły już na stałe do historii powojennej polskiej biżuterii srebrnej. Często pada określenie „styl Kobielskiej” (chociaż w jego tworzeniu uczestniczył także Szczęsny), szczególnie w odniesieniu do wyrobów powstałych z wykorzystaniem „konstrukcji pasmowej”. Technika ta polega na kładzeniu pasm z cienkiego drutu, które tworzą jednocześnie konstrukcję ujmującą kamień, ale i dekorację. Dodatkowo pasma te są wzbogacane granulkami. Nie wszystkie prace Kobielskich powstały z wykorzystaniem tej techniki. Zaprezentujemy prace chronologicznie – od najwcześniejszych z okresu ORNO (pokazujemy je dla przypomnienia), do późnych, tworzonych już w latach 80. samodzielnie przez autorkę. W przeglądzie twórczości odnajdziemy formy ażurowe – prześwitujące i o patynowanych tłach, przestrzenne, ale także „lite”, bardziej ciężkie, wykonane z blachy ustawionej na sztorc, z drutu grubszego, dodatkowo fakturowanego. Kamienie i ich oprawy nie konkurują ze sobą, tworzą znakomite kompozycje. Dominują formy organiczne, płynne, często pojawia się asymetria.

 

Pierścień, srebro, bursztyn,
autor Danuta Kobielska, 1962 r.,
zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Szymon Janiczek

CIEKAWOSTKA

W naszych zbiorach znajduje się broszka zakupiona przez Muzeum w Gliwicach w latach 70. w katowickim salonie DESY jako praca twórcy dla jednych genialnego, dla innych kontrowersyjnego. Mowa o Stanisławie Szukalskim:-) Niestety, nie dotrzemy już dzisiaj do informacji w jaki sposób w tamtych czasach broszka dotarła do DESY i jak bardzo prawdopodobnym jest, że autorem jest na pewno Stanisław Szukalski. Być może sprzedający miał pewność co do źródła. Mamy tylko jeden obiekt tego artysty, niestety nie został ocechowany, brak też znaku imiennego.
 
W 1929 r. Szukalski założył grupę artystyczną "Szczep Rogate Serce", członkowie tej grupy otrzymywali od Szukalskiego (jako założyciela i szefa, przewodnika duchowego grupy) biżuterię - przykład takiej biżuterii w filmie o Szukalskim od 20 sek.: TUTAJ
 

Na fotografii: broszka, srebro, turkusy, autor Stanisław Szukalski (?), 1936 r., zbiory Muzeum w Gliwicach, fot. Wojciech Turkowski