Szanowni Państwo, prosimy o zapoznanie się z zasadami zwiedzania Muzeum w czasie obowiązywania stanu epidemii. Dziękujemy!
Awers i rewers mosiężnej puszki relikwiarzowej, fot. W. Turkowski

Awers i rewers mosiężnej puszki relikwiarzowej, fot. W. Turkowski

Zabytki znalezione we wnętrzu, fot. W. Turkowski

Zabytki znalezione we wnętrzu, fot. W. Turkowski

Kartka z tzw. oficjum Bożego (1 strona), fot. W. Turkowski

Kartka z tzw. oficjum Bożego (1 strona), fot. W. Turkowski

Kartka z tzw. oficjum Bożego (2 strona), fot. W. Turkowski

Kartka z tzw. oficjum Bożego (2 strona), fot. W. Turkowski

Stan zabytku po odnalezieniu, fot. M. Furmanek

Stan zabytku po odnalezieniu, fot. M. Furmanek

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Etapy prac konserwatorskich, fot. Pracownia Konserwacji Zabytków AMC Sztuka

Dokumentacja rysunkowa puszki relikwiarzowej, ryc. R. Polaczkiewicz

Dokumentacja rysunkowa puszki relikwiarzowej, ryc. R. Polaczkiewicz

/

Słów kilka: Relikwiarz z cmentarza przy kościele pw. Wszystkich Świętych w Gliwicach

TERMIN 19-30 maja 2020
MIEJSCE Zamek Piastowski
Prezentowany zabytek został znaleziony w 2000 r. w trakcie prac wykopaliskowych prowadzonych przy najstarszym kościele gliwickiego Starego Miasta. Należy do znalezisk określanych jako dewocjonalia, czyli medalików, krzyżyków, paciorków różańca czy modlitewników znajdowanych na młodszych, nowożytnych poziomach nekropolii, kiedy przeobrażenia w zwyczajach katolickich znalazły również odbicie w wyposażaniu pochówków. Z poziomów starszych – średniowiecznych, w myśl chrześcijańskiej doktryny zakazującej jakichkolwiek darów, pochodzą przede wszystkim elementy związane ze strojem jak sprzączki do pasa, guziki czy haftki. Relikwiarze są bardzo rzadko znajdowane w trackie badań wykopaliskowych. Do tej pory jest to jedyny tego typu eksponat w zbiorach, choć w naszej kolekcji muzealnej mamy coraz więcej dewocjonaliów pochodzących badań nekropolii przy kościołach, m.in. pw. św. Bartłomieja ( „starego”), nieistniejącego kościoła pw. św. Jerzego w Czechowicach czy świątyń w Kozłowie i w Żernicy. Zabytek przybliża Monika Michnik, kierownik Działu Archeologii Muzeum w Gliwicach. 
 
Zabytek składa się z mosiężnej, owalnej puszki o wymiarach 6 × 5 × 1,5 cm (dł., szer. i grub.) zdobionej tłoczoną na zimno dekoracją. Z jednej strony jest to napis „IHS” wpisany w owal z wici roślinnej. Ponad nim widać zachowany częściowo krzyż grecki, a u dołu trzy gwoździe rozchodzące się promieniście. Po drugiej stronie widnieje litera „M” w analogicznej oprawie roślinnej. Boczne ścianki zabytku były dodatkowo zabezpieczone żelazna blachą. W środku, pod wieczkiem znajdowała się poskładana, zadrukowana dwustronnie kartka z papieru szmacianego z tekstem w języku łacińskim. Dodatkowo, do środka włożono dwa papierowe owale do których przyszyto tkaninę i skóry zwierzęce, zdobione koralikami szklanymi, sprężynkami i blaszkami miedzianymi. Pomiędzy nimi umieszczono ceramiczną figurkę o wysokości 3,5 cm, przy której znajdowały się paseczki pergaminu z napisami atramentem, niestety nie zachowanymi. Figurka przedstawia kobietę z koroną na głowie w długiej sukni. Niestety wizerunek jest bardzo uproszczony, a brak atrybutów nie pozwala określić czy przedstawia Maryję czy jakąś świętą  –  patronkę właściciela obiektu. Prawdopodobnie napisy na kawałkach pergaminu stanowiły bezpośrednie odniesienie do niej.Bardzo interesującym elementem relikwiarza jest kartka wydobyta z puszki. Nadrukowany nagłówek: D [.] RECT OFFICII DOMINI ECCLESIAE STRAHOVIENSIS PRO ANNO MDCCLV. Littera dominicalis F.  wskazuje, że mamy do czynienia z kartką pochodząca z tzw. oficjum Bożego czyli brewiarza. Przedstawia ona kolejność modlitw i czytań od 1 do 15 stycznia 1755 r., które odprawiano w klasztorze norbertanów na strahowskim wzgórzu w Pradze.
O ile napisy na ściankach zewnętrznych relikwiarza są czytelne dla każdego chrześcijanina – bo odnoszą się do monogramów Jezusa Chrystusa i Maryi, to figurka i kartka z brewiarza mogą być związane z osobistą praktyką religijną rodziny pochowanej w tym grobie osoby. Jak wynika z badań wykopaliskowych eksponat był położony na czole zmarłego dziecka w wieku 6 lat. Być może dziecko to nosiło imię jednego z świętych do którego modlono się w styczniu lub urodziło się w tym czasie. A może są to zbyt dalekie i „nienaukowe” dywagacje.
 
Dewocjonalia są wdzięcznym tematem badań. Zabytki można rozpatrywać w różnych kategoriach, np. ikonografię przedstawień sztuki od XVI do XVIII. Oczywiście nie tej pisanej wielką literą, bo wytwarzane były masowo w lokalnych warsztatach, ale wpisującą się w nurt głównych treści i symbolów ważnych dla odbiorców, a często już dla nas nieczytelnych. Można również dociekać przynależności wiernych do organizacji religijnych, w szczególności bractw i stowarzyszeń oraz działalności różnych zakonów (bo te miały charakterystyczne dla siebie przedstawienia). A także pielgrzymek wiernych, bo znajdujemy związki z ruchem pątniczym do Polski (np. Częstochowa), na Śląsk czy do Czech.
 
Załączone fotografie z prac konserwatorskich niech przybliżą Państwu, jak żmudną i czasochłonną „drogę” odbywa zabytek wydobyty podczas badań do przysłowiowej muzealnej gablotki.
 
Zainteresowanych tą tematyką zachęcam do lektury Rocznika Muzeum w Gliwicach, tom 18 i 19, gdzie można przeczytać artykuły M. Furmanka o badaniach przy kościele, a także poznać inne  znaleziska.
 
Tekst: Monika Michnik