Jacek Malczewski (1854–1929) w swoich dziełach poruszał bardzo szeroką tematykę - jego twórczość to bowiem niezwykłe połączenie realizmu, literackich inspiracji, narodowych motywów i głębokiej refleksji filozoficznej. Na wielu obrazach na najnowszej wystawie w Muzeum w Gliwicach oprócz eleganckich dam i przystojnych panów pojawiają się też bardzo tajemnicze stwory… Jedne mają rogi, niektóre kopyta czy „wężowe” włosy, a inne - strój błazna. Podczas naszych zajęć dowiemy się, kim były mitologiczne chimery czy fauny, czym zajmował się Stańczyk i dlaczego akurat te postaci zasiedlały bujną wyobraźnię Malczewskiego. Przypadek? „Nie sądzę” – odpowiedziałby nasz malarz. Na koniec spotkania zaprosimy uczestników do… młodopolskiego teatrzyku, na którego scenie pojawią bohaterowie już dobrze nam znanych artystycznych opowieści z początku XX wieku.

 

 

 

Jacek Malczewski, Olga Boznańska, Stanisław Wyspiański, Leon Wyczółkowski… - to zaledwie kilka nazwisk twórców przełomu XIX i XX wieku. Podczas naszego spotkania cofniemy się w czasie do Krakowa sprzed ponad wieku i porozmawiamy o niezwykle twórczych i intensywnych latach początku XX stulecia – latach, które zmieniły na zawsze pojmowanie roli artysty i sztuki w codziennym życiu. Młoda Polska to jednak o wiele więcej niż tendencje kształtujące europejski modernizm, czyli idea wyzwolenia sztuki, jaskrawy indywidualizm, bunt wobec świata filistrów i mieszczańskiej moralności, nakierowanie ku podświadomości i temu, co nadprzyrodzone… Młoda Polska to wciąż trwający, wielki, romantyczny spór o „sprawę polską” i pozostającą w niewoli Rzeczpospolitą. Podczas naszego spotkania nakreślimy rozległą panoramę tych burzliwych czasów, uporządkujemy terminy, nazwiska i miejsca, a to wszystko w towarzystwie dzieł m.in. bohatera naszej wystawy – Jacka Malczewskiego. Ta lekcja to absolutnie pozycja obowiązkowa dla wszystkich przyszłych maturzystów!

 

 

 

Malarstwo Jacka Malczewskiego podobnie jak symbol, ten nieoczywisty, pozostawiający pole do interpretacji znak -  jest w swoich znaczeniach wręcz niewyczerpane. Co więcej - samo pojęcie "symbolizm" nie jest dla niego wystarczające. Twórczość Malczewskiego jest rozpięta pomiędzy symbolizmem, operującym nie tylko symbolami, ale i alegoriami, a realizmem momentami wręcz naturalistycznym, jak w przypadku tych jego obrazów, które ukazują epizody z życia Polaków zesłanych przez carat na Syberię. Jednak  i tu – w niektórych kompozycjach, jak „Umywanie nóg”, do której szkic zobaczymy na wystawie w Willi Caro  - „przenikliwe spojrzenie realisty stapia się nierozerwalnie z reminiscencjami ikonografii religijnej, a siermiężna rzeczywistość zesłańczego losu zyskuje eschatologiczny wymiar”.  Swoją fascynującą ambiwalencję, mistrzowskie łączenie tego, co wręcz namacalnie materialne z tym, czego nie sposób ująć i wypowiedzieć wprost i dlatego musi zostać skondensowane w postaci symbolu-znaku - sam Malczewski zamknął w znanym powiedzeniu: „Kto chce być idealistą w sztuce, musi być realistą w formie”.

 

Podczas zajęć obejmujących wykład i wizytę na wystawie – odwołując się do dzieł Jacka Malczewskiego - wyjaśnimy różnicę między symbolem a alegorią, a także scharakteryzujemy nowy ruch artystyczny, który zaczął kształtować się w reakcji na płaski, pozytywistyczny światopogląd już w połowie XIX stulecia, zanim jeszcze termin: „symbolizm” pojawił się po raz pierwszy w manifeście poetyckim Jeana Moréasa  opublikowanym w 1886 r. w „Le Figaro”. Przywołamy polskich prekursorów symbolizmu – Witolda Pruszkowskiego i Artura Grottgera – których prace wywarły wpływ na twórczość Jacka  Malczewskiego. Dzieła bohatera naszej wystawy zestawimy też z pracami drugiego najważniejszego polskiego symbolisty przełomu wieków – Stanisława Wyspiańskiego. Porównamy właściwy im sposób symbolizowania, wskażemy podobieństwa i różnice. Podczas zajęć odniesiemy się też do prac Jana Matejki, u którego Malczewski, podobnie zresztą jak Wyspiański, terminował, a także do obrazów mistrza naturalistycznego realizmu, Józefa Chełmońskiego – nakreślając bogactwo stylistyk malarskich drugiej połowy XIX wieku, które w pracach Jacka Malczewskiego tworzą genialną syntezę.

 

 

 

Tematy, które Jacek Malczewski zawarł w swoich monumentalnych obrazach: „Melancholii”, tworzonym w latach 1890–1894 oraz „Błędnym kole” (1895-1897) – odnajdujemy - na co zwraca uwagę szereg badaczy -  w późniejszych programach artystycznych i dziełach literackich Młodej Polski. Postaci wirujące w błędnym kole wokół siedzącego na drabinie malarczyka personifikują różne z nastroje, stany psychiczne, wyobrażenia, z płótna malarza w pustej pracowni przestawionej w  „Melancholii”  bezładny tłum w szynelach syberyjskich zesłańców, w szlacheckich kontuszach, z powstańczych kosami i w białych płaszczach kojarzonych z insurekcją kościuszkowską próbuje się wyrwać na rozsłonecznioną przestrzeń. Trudno nie kojarzyć patriotycznej, jak i artystycznej warstwy znaczeń tych obrazów z „Weselem” Stanisława Wyspiańskiego, które ukazało się w 1901 r., a szczególnie z ostatnią sceną dramatu, gdzie zgromadzeni w bronowickiej chacie goście, tworzący mikrokosmos polskiego narodu, kręcą się w koło  w chocholim tańcu. 

 

Problem odpowiedzialności artysty wobec sytuacji Ojczyzny, pozostającej od ponad wieku w niewoli zaborców – będący jednym z lejtmotywów twórczości Malczewskiego, a najpełniej wyrażony w „Melancholii” – podniesie pięć lat po powstaniu tego dzieła Artur Górski w opublikowanym w 1898 r. na łamach krakowskiego „Słowa Polskiego” cyklu artykułów pt. „Młoda Polska”. Artykuły Górskiego wyrażające światopogląd młodej literatury i ideały artystyczne jej twórców uznać można także za świadectwo przekroczenia przez nich perspektywy modernistycznej – dekadenckiej, naznaczonej pesymizmem i afirmacją „sztuki czystej i wyzwolonej”, której symbolem i reprezentantem był Stanisław Przybyszewski. Ten kapłan artystowskiej bohemy, patron cyganerii w młodopolskich pelerynach, kiedy w 1898 r. objął redakcję krakowskiego „Życia” praktycznie zamknął jego łamy dla twórczości Jacka Malczewskiego. Niechęć była zresztą wzajemna. Co ciekawe, Malczewski nie tylko nie znosił Przybyszewskiego, ale gardził też secesją, którą jako stylistykę uznajemy wręcz za jeden z emblematów sztuki przełomu XIX i XX wieku, w tym – Młodej Polski. Czy Jacek Malczewski przynależy do tej artystycznej epoki, czy też, jako urodzony w roku 1854 - zachował wobec niej autonomię, nakreślając przy tym – w istotnym stopniu jej estetyczne i ideowe horyzonty? O nieoczywistych relacjach Jacka Malczewskiego z Młodą Polską – opowiemy podczas zajęć obejmujących wykład i oprowadzanie po wystawie.