Na wystawie „Zagadkowe kurhany. Początki Słowian na Górnym Śląsku” prezentowany jest niezwykle interesujący zabytek – niewielka prostokątna plakietka odlana z brązu, stanowiąca ażurowe okucie pasa z VIII wieku. Została ona odkryta podczas badań powierzchniowych w miejscowości Chorula. Przedstawia ona bardzo charakterystyczny dla sztuki awarskiej motyw klęczącego gryfa – fantastycznego zwierzęcia symbolizującego siłę, ochronę i prestiż. Pierwotnie plakietka posiadała także zawieszkę w formie wici roślinnej, o czym świadczy zachowany fragment ułamanego zawiasu. Zabytek znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.

Tego typu okucia należą do najbardziej rozpoznawalnych elementów kultury materialnej Kaganatu Awarów z VI–VIII wieku. Awarowie byli ludem koczowniczym pochodzenia stepowego, który w VI wieku przybył do Europy Środkowej z obszarów euroazjatyckich stepów i utworzył silne państwo obejmujące przede wszystkim Kotlinę Karpacką. Przez ponad dwa stulecia odgrywali oni istotną rolę polityczną i militarną w tej części Europy.

Awarskie plakietki z przedstawieniami zoomorficznymi najczęściej odkrywane są w grobach męskich, zazwyczaj wraz z uzbrojeniem, ostrogami oraz elementami wyposażenia jeździeckiego. Wykonywano je z brązu techniką odlewu, a następnie starannie wykańczano poprzez rytowanie, punktowanie, i nawet pozłacanie.

Skórzany pas w kulturze awarskiej nie pełnił jedynie funkcji użytkowej, lecz był przede wszystkim symbolem statusu społecznego i prestiżu. Bogato zdobione garnitury pasów nosili wojownicy konni i przedstawiciele elit. Typowy zestaw obejmował sprzączkę, główną końcówkę pasa, mniejsze końcówki boczne, przelotki, prostokątne okucia oraz zawieszane plakietki z zawiasami.

W Polsce zabytków awarskich odkryto dotąd stosunkowo niewiele – nieco ponad 30 egzemplarzy. Są to głównie końcówki pasów i okucia, które poświadczają kontakty z obszarami południowymi, zwłaszcza z państwem wielkomorawskim, gdzie tego typu przedmioty były masowo wykonywane jako naśladownictwa awarskich oryginałów. Ilość znajdowanych u naszych sąsiadów wskazuje, ze również wojownicy wielkomorawscy nosili pasy zdobione awarskimi brązami lub ich lokalnymi kopiami.

Skoro poznaliśmy już kilka niezwykłych zabytków prezentowanych na wystawie „Zagadkowe kurhany. Początki Słowian na Górnym Śląsku”, zapraszamy do jej odwiedzenia i odkrycia kolejnych fascynujących historii ukrytych w archeologicznych znaleziskach sprzed ponad tysiąca lat. Wystawa trwa od 12.03 do 21.06.2026. Do zobaczenia!

Tekst: Monika Michnik

Fot. Awarski garnitur pasa z wielkomorawskiego cmentarzyska, ź: Galuška 2013