Co wydarzyło się w Pyskowicach w listopadzie 1938 roku? Jak dramatyczne wydarzenia, które przeszły do historii jako Noc Kryształowa, zmieniły życie miejscowej społeczności żydowskiej? We wtorek, 10 listopada 2026 roku, w Domu Pamięci Żydów Górnośląskich odbędzie się kolejne spotkanie z cyklu „(po)żydowskie”. Wykład Noc kryształowa w Pyskowicach poprowadzi Leszek Jodliński, dyrektor Muzeum w Gliwicach.
Noc Kryształowa, czyli pogrom Żydów przeprowadzony w nazistowskich Niemczech z 9 na 10 listopada 1938 roku, była jednym z najtragiczniejszych momentów w historii niemieckich Żydów przed Zagładą. Na terenie III Rzeszy dochodziło wówczas do podpaleń synagog, demolowania sklepów i mieszkań, aktów przemocy oraz masowych aresztowań. Ataki, organizowane przez nazistowskie bojówki przy udziale innych sprawców i w warunkach przyzwolenia władz, pokazały, jak dalece państwowa polityka prześladowań przekształciła się w otwartą przemoc wobec żydowskich mieszkańców.
Te wydarzenia rozegrały się również na Górnym Śląsku. W Pyskowicach, noszących wówczas niemiecką nazwę Peiskretscham, podpalono synagogę przy dzisiejszej ulicy Bończyka. Zniszczono także należące do Żydów nieruchomości. Nie była to jednak historia społeczności, która pojawiła się w mieście dopiero w XX wieku. Obecność Żydów w Pyskowicach jest potwierdzona już w 1373 roku, a po ponownym osiedleniu się w mieście pod koniec XVIII wieku społeczność ta stopniowo rozwijała swoje życie religijne i społeczne. Murowaną synagogę wzniesiono w 1822 roku, w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni, która spłonęła podczas wielkiego pożaru miasta. Na początku XX wieku i w kolejnych dekadach liczebność miejscowej społeczności malała, między innymi wskutek migracji. W 1926 roku w Pyskowicach mieszkały 93 osoby wyznania mojżeszowego.
Spalenie synagogi nie było odosobnionym incydentem, lecz częścią narastających prześladowań, które w kolejnych latach doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia żydowskiego życia w mieście. W 1941 roku ostatni żydowscy mieszkańcy Pyskowic zostali zmuszeni do opuszczenia swoich domów. Następnie wywieziono ich do gett w Zagłębiu Dąbrowskim; część z nich najprawdopodobniej zginęła w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau.
Wykład będzie okazją do przyjrzenia się tym wydarzeniom z perspektywy lokalnej historii – od losów konkretnego miasta i jego mieszkańców po szerszy kontekst prześladowań ludności żydowskiej w nazistowskich Niemczech. To także zaproszenie do refleksji nad pamięcią o społecznościach, które przez stulecia współtworzyły wielokulturową historię Górnego Śląska.
