W niedzielę, 11 lipca 1943 roku oddziały UPA dokonały skoordynowanego ataku na 99 polskich miejscowości, głównie w powiatach kowelskim, horochowskim i włodzimierskim. Było to apogeum mordów prowadzonych od lutego 1943 roku do wiosny 1945 roku. Badacze obliczają, iż tylko tego jednego dnia mogło zginąć ok. 8 tys. Polaków – głównie kobiet, dzieci i starców. Lipiec to miesiąc kwitnienia lnu, dlatego kwiat tej rośliny – powszechnie uprawianej na Wołyniu przed II wojną światową, używanej przez rolników w gospodarstwie domowym, stosowanej w kuchni i lecznictwie – stał się symbolem pamięci o ludobójstwie na Wołyniu i Kresach Południowo-Wschodnich II RP. Nazwa: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II RP jest nieprzypadkowa. Ofiarami byli bowiem nie tylko Polacy, ale również Czesi, Żydzi i inne mniejszości Rzeczypospolitej. W sobotę, 11 lipca 2026 r., miną 83 lata od tych tragicznych wydarzeń. Pamiętajmy.
W 1943 r. na terenie Wołynia, a następnie na innych obszarach Kresów Południowo-Wschodnich II RP doszło do jednej z najokrutniejszych zbrodni II wojny światowej. Szacuje się, że w jej wyniku w latach 1943–1945 zamordowano ok. 100 – 120 tys. Polaków. Sprawcy Zbrodni Wołyńskiej – Organizacja Nacjonalistów Ukraińskich frakcja Stepana Bandery (OUN-B) oraz jej zbrojne ramię Ukraińska Armia Powstańcza (UPA) we własnych dokumentach planową eksterminację ludności polskiej określali mianem „akcji antypolskiej”. Apogeum zbrodni miało miejsce 11 lipca 1943 r.
Skierowana przede wszystkim przeciw Polakom, ale dotykająca też Żydów, Czechów i inne mniejszości dawnej Rzeczypospolitej czystka etniczna, prowadzona przez nacjonalistów ukraińskich, objęła nie tylko Wołyń, ale również województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie – czyli Galicję Wschodnią, a nawet część województw graniczących z Wołyniem: Lubelszczyzny (od zachodu) i Polesia (od północy). Czas trwania Zbrodni Wołyńskiej to lata 1943–1945.
Zbrodnia nieukarana, ból nieukojony, wina nie wyznana
W 1943 r. polski prawnik pochodzenia żydowskiego Rafał Lemkin, jeden z rozdziałów swej książki dotyczącej polityki państw Osi w okupowanej Europie, zatytułował „Genocyd”. Ów stworzony przez siebie neologizm skompilował z dwu słów: greckiego genos (rasa, szczep) i zmodyfikowanego łacińskiego cide (od caedes – mordowanie, zabijanie). Wkrótce wszedł on do terminologii prawnej, za sprawą podpisanej 9 grudnia 1948 r. konwencji ONZ w sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa, której wstępny projekt był współtworzony przez Rafała Lemkina.
Najbardziej przerażający w zbrodni wołyńskiej jest fakt, że miała ona charakter sąsiedzki. Często w mordach i grabieży, obok ukraińskich formacji militarnych brała udział ludność cywilna, w tym kobiety i dzieci, niejednokrotnie znajomi ofiar…. Ukraińskie ludobójstwo pod względem barbarzyństwa i bezwzględności przewyższa ludobójstwo niemieckie i sowieckie.
Przeprowadzona w lipcu akcja UPA była kulminacją trwającej już od początku 1943 r. fali mordów i wypędzania Polaków z ich domów na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Jej ideowymi twórcami i głównymi wykonawcami były Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów – frakcja Stepana Bandery, podporządkowana jej Ukraińska Powstańcza Armia oraz ludność ukraińska uczestnicząca w mordach polskich sąsiadów. Działania te nazwano "antypolską akcją" - kamuflując zbrodniczy zamiar, jakim było wymordowanie i wypędzenie Polaków, z ziem uznanych za ukraińskie. Obszar, gdzie dokonano zbrodni nie ograniczył się tylko do województwa wołyńskiego. Objął również tereny Małopolski Wschodniej (woj. stanisławowskie, tarnopolskie, lwowskie), a także woj. lubelskie i poleskie. Bezpośrednio za przeprowadzenie ludobójczej czystki etnicznej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej na polskiej odpowiedzialność ponosi główny dowódca UPA, Roman Szuchewycz.
Radykalizacja Ukraińców była efektem rozgoryczenia faktem, że po I wojnie światowej mimo starań, nie udało się im stworzyć niepodległego państwa. Ziemie do których rościli sobie prawa, znalazły się w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, Czechosłowacji oraz Związku Sowieckiego. W okresie międzywojennym działania konspiracyjne i terrorystyczne na terenie RP prowadziła Ukraińska Organizacja Wojskowa, która przekształcając się w 1929 r. w faszyzującą Organizację Ukraińskich Nacjonalistów, przyjęła doktrynę nacjonalizmu ukraińskiego sformułowaną przez Dmytra Doncowa. Jej elementami były: „twórcza przemoc”, ekspansja, bezwzględność, fanatyzm, nienawiść. Wkroczenie oddziałów niemieckich do Polski w 1939 r. było impulsem do jej wdrożenia w życie. Preludium tego, co miało się wydarzyć, nastąpiło we wrześniu. Mordy i grabieże na ludności polskiej zostały jednak szybko spacyfikowane przez Sowietów, którzy na mocy traktatu Ribbentrop-Mołotow, objęli wschodnie obszary RP . Sytuacja uległa zmianie w czerwcu 1941 r. Ukraińcy przystąpili wraz z Niemcami do likwidacji ludności żydowskiej (przykładem brutalny pogrom we Lwowie) oraz polskiej inteligencji, a następnie, już samodzielnie, do likwidacji cywilnej ludności polskiej. Główna fala tych antypolskich działań przypadła właśnie na 1943 r.
Oprac. Muzeum w Gliwicach na podst. prac prof. E. Siemaszko i Wł. Siemaszko: „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945”, „Rzeź wołyńska: od walk do ludobójstwa”, „Rzeczpospolita” 11 VII 2018 oraz R. Motyki, „Wołyń 1943”.
O zbrodni wołyńskiej i jej ofiarach:
https://zbrodniawolynska.pl/